Hvað er jökulhlaup? Skilningur á hamfaraflóðum frá íslenskum jöklum
Ísland er land sem mótast af öflugum náttúruöflum elds og íss. Mörg eldfjöll liggja undir víðáttumiklum jöklum, jarðvarmi bræðir ís neðan frá og jökulár flytja vatn og set yfir stór landsvæði. Stundum sameinast þessi öfl og skapa eitt stórbrotnasta og kraftmesta náttúrufyrirbæri Íslands: jökulhlaup.
Hugtakið jökulhlaup hefur öðlast alþjóðlega viðurkenningu innan vísindasamfélagsins, enda er Ísland einn mikilvægasti staður heims til rannsókna á þessum einstöku náttúrufyrirbærum. Jökulhlaup eru skyndileg losun vatns undan jöklum sem getur valdið gríðarlegum flóðum og tengst meðal annars eldgosum. Þau hafa gegnt mikilvægu hlutverki í mótun íslensks landslags og jarðsögu.
Innan Katla UNESCO Global Geopark eru tengsl jökla, eldfjalla og jökulhlaupa sérstaklega mikilvæg. Undir Mýrdalsjökli liggur Katla, eitt virkasta eldstöðvakerfi Íslands. Í gegnum tíðina hafa eldgos undir jöklinum brætt gríðarlegt magn íss og myndað einhver af stærstu jökulhlaupum sem mælst hafa.
En hvað er jökulhlaup nákvæmlega, hvernig myndast það og hvers vegna er það svona mikilvægt fyrir skilning okkar á náttúru Íslands?
Hvað merkir orðið jökulhlaup?
Orðið jökulhlaup er samsett úr tveimur íslenskum orðum: jökull, sem vísar til jökuls, og hlaup, sem merkir skyndilega eða kröftuga hreyfingu vatns. Saman lýsa orðin skyndilegri losun vatns undan jökli.
Í vísindalegu samhengi er jökulhlaup skilgreint sem skyndilegt flóð sem verður þegar vatn, sem safnast hefur fyrir undir, innan eða við jaðar jökuls, losnar skyndilega úr læðingi.
Ólíkt venjulegum jökulám, sem flytja bræðsluvatn jafnt og þétt frá jöklum, geta jökulhlaup losað gríðarlegt vatnsmagn á tiltölulega skömmum tíma. Það fer eftir upptökum og umfangi hvers hlaups hvort það stendur yfir í nokkrar klukkustundir eða jafnvel nokkrar vikur.
Jökulhlaup eru mjög misjöfn að stærð. Sum eru tiltölulega lítil en önnur geta myndað gríðarlega öfluga vatnsstrauma sem flytja með sér risastóra ísjaka, gosefni, grjót og set yfir stór landsvæði.
Samkvæmt Veðurstofu Íslands hafa söguleg jökulhlaup tengd Kötlu náð hámarksrennsli sem nemur um 100.000 rúmmetrum af vatni á sekúndu. Til samanburðar er það sambærilegt við meðalrennsli Amazonfljóts. Þetta sýnir hversu öflug samspil jökla og eldstöðvakerfa geta verið.
Hvernig myndast jökulhlaup?
Jökulhlaup geta myndast með nokkrum mismunandi hætti, en sameiginlegt með þeim öllum er skyndileg losun vatns sem safnast hefur fyrir innan eða við jökul. Eitt af því áhugaverðasta við jarðfræði Íslands er að undir jöklunum geta leynst gríðarlega stór vatnssöfn sem eru hulin þykkum ís.
Það eru nokkrar leiðir sem vatn getur safnast fyrir á þennan hátt og að lokum losnað úr læðingi.
1. Jarðhiti undir jökli
Ísland liggur á Mið-Atlantshafshryggnum þar sem jarðskorpuflekarnir færast hægt hvor frá öðrum. Þessi jarðfræðilega staðsetning stuðlar að mikilli eldvirkni og jarðhitavirkni víða um landið.
Á sumum svæðum bræðir jarðhiti undir jöklum stöðugt ísinn fyrir ofan. Með tímanum getur bræðsluvatnið safnast fyrir í dældum undir jöklinum og myndað jökullón.
Þegar vatnsmagnið eykst getur þrýstingur og breytingar á frárennsliskerfi jökulsins að lokum orðið til þess að vatnið tæmist skyndilega og myndi jökulhlaup.
Góð dæmi um slík svæði eru eystri og vestari Skaftárkatlar undir Vatnajökli, þar sem jarðhiti stuðlar að myndun vatnssafna undir jöklinum.
2. Eldgos undir jöklum
Einn áhrifamesti atburðurinn sem getur valdið jökulhlaupi er eldgos undir jökli.
Þegar heit kvika kemst í snertingu við jökulís getur gríðarlegt magn íss bráðnað á mjög skömmum tíma. Vatnið sem myndast getur safnast fyrir undir jöklinum áður en það finnur sér leið út um rásir eða undan jökuljaðrinum.
Það fer þó eftir stærð og krafti eldgossins hversu stórt og öflugt flóðið verður.
Þetta er sérstaklega mikilvægt innan Katla Geopark þar sem eldstöðvakerfi Kötlu liggur undir Mýrdalsjökli. Í gegnum söguna hafa eldgos í Kötlu valdið gríðarlegum jökulhlaupum sem flætt hafa yfir láglendið í kring.
Þessi hlaup hafa meðal annars borið með sér gríðarlegt magn gosefna og setefna sem hafa mótað landslagið og lengt strandlengjuna. Í Kötluhlaupinu árið 1918 bárust meðal annars risastór björg niður á láglendið og út á ströndina.
3. Vatn sem losnar úr jökulstífluðum vötnum
Ekki eru öll jökulhlaup afleiðing eldvirkni.
Stundum loka jöklar náttúrulegum farvegum dala og mynda þannig vötn sem eru stífluð af ís. Slík vötn kallast jökulstífluð vötn.
Þegar vatnsborðið hækkar getur þrýstingur byggst upp á móti ísstíflunni. Að lokum getur vatnið brotist í gegnum eða undir jökulinn og losað það vatnsmagn sem safnast hefur fyrir niður eftir farveginum.
Grænalón, sem tengist Skeiðarárjökli á Suðausturlandi, er dæmi um jökulstíflað vatn sem hefur valdið jökulhlaupum.
Þetta sýnir að jökulhlaup eru ekki eingöngu tengd eldvirkni heldur eru þau einnig náttúrulegur hluti af því hvernig jöklar geyma og losa vatn.
Eru jökulhlaup hættuleg?
Það fer eftir stærð þeirra og staðsetningu, en jökulhlaup geta verið afar hættuleg.
Skyndileg losun vatns undan jökli getur valdið hröðum og miklum flóðum, eyðilagt mannvirki, rofið árbakka og flutt gríðarlegt magn sets og lausra jarðefna. Í sumum tilvikum geta flóðin borið með sér stóra ísjaka og gosefni sem gera vatnsstrauminn sérstaklega eyðileggjandi.
Á Suðurlandi hafa svæðin í kringum Mýrdalsjökul í gegnum tíðina orðið fyrir áhrifum af jökulhlaupum sem tengjast Kötlu. Í Kötlugosinu árið 1918 barst meðal annars gríðarlegt magn gosefna niður á láglendið og út á ströndina, sem varð til þess að strandlengjan færðist út.
Þess vegna eru vöktun og viðbúnaður mikilvægir þættir í því að búa á Íslandi og heimsækja landið.
Gestir ættu ávallt að fylgja opinberum öryggisupplýsingum, virða lokanir vega og fara eftir fyrirmælum yfirvalda. Aldrei skal nálgast flóðvatn eða fara inn á lokuð svæði til að mynda jökulár þegar óvenjulegar aðstæður eru til staðar.
Veðurstofa Íslands og Almannavarnir gegna mikilvægu hlutverki við miðlun upplýsinga um eldvirkni og náttúruvá.
Nánari upplýsingar má finna á vefsíðum Veðurstofu Íslands og Almannavarna.
