Bestu fossarnir til að heimsækja í Kötlu UNESCO Global Geopark
Fá náttúruundur fanga töfra Íslands jafn vel og fossarnir okkar! Hvort sem vatnið steypist fram af háum klettum, hverfur inn í þröng gljúfur mótuð af eldvirkni eða fellur niður fornar bergmyndanir eru fossar meðal stórbrotnustu náttúruperla landsins. Ef þú ert á ferð um Suðurland bíður þín sannkölluð náttúruupplifun!
Innan Kötlu UNESCO Global Geopark eru fossar órjúfanlegur hluti af landslaginu. Þeir fá vatn sitt frá jöklum, lindum, ám, úrkomu og grunnvatni og segja okkur sögu þeirra öflugu jarðfræðilegu ferla sem hafa mótað þetta svæði í þúsundir ára. Sumir fossar eru þekktir áfangastaðir sem ferðamenn víðsvegar að úr heiminum heimsækja, á meðan aðrir eru kyrrlátari náttúruperlur sem bíða þess að verða uppgötvaðar. Allt frá tilkomumiklum 60 metra háum Skógafossi til falinnar fegurðar Gljúfrabúa eru hér sjö stórkostlegir fossar sem vert er að bæta við sjálfkeyrsluferðalagið um Suðurland!
1. Skógafoss: Einn stórbrotnasti foss Íslands
Fáir fossar eru jafn auðþekkjanlegir og Skógafoss. Hann er staðsettur við þorpið Skóga og er um 62 metrar á hæð og 25 metrar á breidd. Skógá steypist fram af tilkomumiklum hamravegg og myndar þar með gríðarlega vatnsbreiðu og stöðugan úða við fossrætur.
Á sólríkum dögum myndast oft fallegir regnbogar þegar sólarljósið fellur á vatnsúðann, sem gerir Skógafoss að einum vinsælasta ljósmyndastað landsins. Gestir geta gengið alveg niður að fossinum og fundið fyrir kraftinum í fallandi vatninu úr stuttu færi. Þeir sem vilja sjá fossinn frá öðru sjónarhorni geta gengið upp tröppurnar við hlið hans að útsýnispalli fyrir ofan fossinn, þar sem víðáttumikið útsýni yfir landslagið blasir við.
Skógafoss er jafnframt hluti af fornu strandlandslagi. Klettarnir á þessum hluta Suðurlands marka forna sjávarhamra sem mynduðust þegar hlutfallsleg sjávarstaða var hærri undir lok síðasta jökulskeiðs. Þegar jöklarnir hörfuðu og sjávarstaða breyttist færðist strandlínan til og skildi eftir þessa tilkomumiklu hamra sem árnar renna nú fram af.
Þetta er gott dæmi um hvernig samspil jökla, breytinga á sjávarstöðu og rofs hefur mótað landslag Íslands.
Ábending fyrir gesti: Taktu með þér vatnsheldan fatnað ef þú ætlar að ganga alveg að fossinum. Vatnsúðinn getur verið mikill, sérstaklega þegar mikið vatn er í ánni!
2. Kvernufoss: Falin náttúruperla við Skógafoss
Aðeins stutt frá Skógafossi er annar fallegur foss sem margir ferðamenn ganga fram hjá án þess að taka eftir honum: Kvernufoss. Hann er falinn inni í þröngu, mosavöxnu gili og býður upp á allt aðra upplifun en hinn þekkti nágranni hans.
Fossinn fellur um 30 metra niður í afskekkt gil sem er umkringt gróskumiklum gróðri og bröttum klettaveggjum. Göngustígur liggur frá svæðinu við Byggðasafnið í Skógum, meðfram ánni og að fossinum. Eitt það sérstæðasta við Kvernufoss er að við réttar aðstæður geta gestir gengið á bak við fossinn. Þaðan blasir við fallegur náttúrulegur vatnstjaldveggur sem myndast þegar vatnið fellur fram af klettunum.
Klettarnir og gilveggirnir í kringum Kvernufoss varpa einnig ljósi á flókna jarðfræðisögu Suðurlands. Á svæðinu má finna lög af eldfjallaefnum sem hafa safnast upp í kjölfar endurtekinna eldgosa, jökulvirkni og annarra jarðfræðilegra ferla. Með tímanum hefur rennandi vatn grafið sér farvegi í gegnum þessar jarðmyndanir og mótað það skjólgóða gil sem við sjáum í dag.
Ábending fyrir gesti: Gerðu ráð fyrir um 30–60 mínútum fyrir heimsóknina, að meðtöldum göngutíma til og frá fossinum. Mælt er með vatnsheldum gönguskóm með góðum ökklastuðningi, sérstaklega ef þú ætlar að ganga á bak við fossinn.
3. Seljalandsfoss: Gakktu á bak við foss
Ef einn foss á Suðurlandi býður upp á sannarlega einstaka upplifun er það Seljalandsfoss. Hann er staðsettur rétt við þjóðveg 1, er um 60 metra hár og þekktur fyrir gönguleiðina sem liggur á bak við fallandi vatnið.
Ólíkt flestum fossum, þar sem gestir njóta útsýnisins framan frá, gefur Seljalandsfoss þér tækifæri til að ganga inn í náttúrulega skoru á bak við fossinn og horfa út í gegnum vatnsflauminn. Upplifunin er sérstaklega falleg yfir sumarmánuðina þegar gróðurinn í kring er grænn og löng sumardagsbirtan skapar frábærar aðstæður til ljósmyndunar.
Fossinn fær vatn sitt úr Seljalandsá, sem á upptök sín í jöklaumhverfinu undir Eyjafjallajökli. Fossinn fellur jafnframt fram af fornum sjávarhömrum sem mynduðust í kjölfar breytinga á samspili lands, sjávar og jökla. Þegar landslagið þróaðist fóru ár að renna fram af þessum fornu sjávarhömrum og mynduðu fossana sem við sjáum í dag. Nánasta umhverfi fossins segir einnig mikilvæga sögu um eldvirka fortíð Íslands og þá jarðfræðilegu krafta sem Eyjafjallajökull hefur haft áhrif á.
Ábendingar fyrir gesti:
Gönguleiðin á bak við fossinn getur verið hál og búast má við að blotna. Á veturna geta ís og fallandi grýlukerti gert leiðina hættulega og því getur henni verið lokað. Virðið alltaf öryggishlið og lokanir.
Fossinn er lýstur upp um leið og sólin sest. Ef þú hefur takmarkaðan tíma yfir dimmustu vetrarmánuðina gæti því verið tilvalið að hafa hann sem fyrsta eða síðasta viðkomustað dagsins.
4. Gljúfrabúi: Fossinn sem leynist inni í gljúfri
Aðeins stutt gönguleið frá Seljalandsfossi er einn sérstæðasti foss Kötlu UNESCO Global Geopark: Gljúfrabúi. Nafnið vísar til þess að hann sé búsettur í gljúfri, sem á einstaklega vel við þar sem fossinn er nær alveg hulinn sjónum.
Gljúfrabúi er um 40 metra hár og fellur niður í þröngt gil sem er umkringt háum klettaveggjum. Stórt bjarg skyggir að hluta á innganginn og felur stóran hluta fossins fyrir þeim sem ganga eftir nærliggjandi vegi. Til að upplifa fossinn þurfa gestir að fara varlega inn í gilið og feta sig eftir grunnri lækjarsprænunni milli klettanna.
Þegar inn er komið blasir við einstök náttúruupplifun. Vatnið steypist niður úr mikilli hæð inn í lokað klettarýmið á meðan sólarljósið síast inn um þröngt opið fyrir ofan. Útkoman er töfrandi náttúruumhverfi sem virðist vera í allt öðrum heimi en hinir fjölsóttu ferðamannastaðir Suðurstrandarinnar í nágrenninu.
Gljúfrabúi er sérstaklega áhugaverður frá jarðfræðilegu sjónarhorni vegna þeirra jarðmyndana sem umlykja hann. Fossinn fellur fram af eldfjallalandslagi sem tengist fornum hraunbreiðum frá upphafi nútíma jarðsögutímabilsins (Holocene). Í berginu í kring má einnig finna móbergsmyndanir sem urðu til við samspil eldfjallaefna og vatns.
Með tímanum hefur rennandi vatn grafið og mótað gljúfrið og skapað þann þrönga gang og lokaða klettasal sem gerir fossinn svo sérstæðan. Svæðinu tengjast einnig áhugaverðar þjóðsögur. Samkvæmt íslenskri þjóðtrú var stóra bjargið við fossinn eitt sinn tengt huldufólki.
Ábending fyrir gesti: Til að komast inn í gljúfrið þarf að ganga í gegnum vatn og því er mjög mælt með vatnsheldum stígvélum. Hafðu einnig í huga að klettarnir geta verið hálir og hætta getur verið á grjóthruni. Gljúfrabúi er friðlýst náttúruvætti og því mikilvægt að ganga vel um svæðið.
5. Gluggafoss: Fossinn með gluggunum
Fyrir ferðalanga sem hafa áhuga á jarðfræði er Gluggafoss, einnig þekktur sem Merkjárfoss, einn áhugaverðasti foss svæðisins! Nafnið vísar til þeirra óvenjulegu opa og ganga sem vatnið hefur grafið í bergið og Merkjá rennur í gegnum.
Ólíkt hefðbundnum fossi, þar sem vatnið fellur einfaldlega fram af klettabrún, rennur Gluggafoss í gegnum röð náttúrulegra farvega inni í berginu áður en það birtist aftur um nokkur op. Þetta er stórbrotið dæmi um hvernig vatn getur smám saman mótað jafnvel harðar eldfjallamyndanir.
Gluggafoss gefur einstakt tækifæri til að skoða muninn á tveimur tegundum eldfjallabergs. Efri hluti fossins rennur til dæmis í gegnum tiltölulega mjúkt palagónít, eða móberg, á meðan neðri hlutinn inniheldur harðara basalt. Í þúsundir ára hefur rof grafið göng og rásir í gegnum mýkra bergið og þannig myndað hin sérstæðu gluggalaga op sem fossinn dregur nafn sitt af.
Fossinn hefur einnig tekið breytingum í seinni tíð. Í Heklugosinu árið 1947 barst öskufall niður með vatnsföllum og settist í hluta farvega fossins. Það breytti ásýnd hans og tók það áratugi fyrir náttúrulegt rof að endurheimta smám saman stóran hluta af fyrri ásýnd hans.
Það er sannarlega merkilegt!
Gluggafoss minnir okkur á að jarðfræðilegt landslag Íslands er sífellt að þróast og taka breytingum.
Ábending fyrir gesti: Gluggafoss er frábær viðkomustaður fyrir þá sem hafa áhuga á ljósmyndun og jarðfræði. Gefðu þér tíma til að skoða mismunandi op í berginu og fylgjast með því hvernig vatnið breytir um stefnu á leið sinni niður fossinn.
6. Stjórnarfoss: Fallegur foss við Stjórn
Rétt utan við hið fallega þorp Kirkjubæjarklaustur er Stjórnarfoss, einn af mörgum fallegum náttúruperlum innan Kötlu UNESCO Global Geopark.
Stjórnarfoss fær vatn sitt úr ánni Stjórn og fellur yfir sérstæða bergmyndun sem skapar nær hringlaga vatnstjald. Fagur lögun fossins og friðsælt umhverfið gera hann að frábærum stað til ljósmyndunar og skemmtilegum viðkomustað þegar austurhluti Kötlu Geopark er kannaður!
Ólíkt sumum af fjölsóttari fossunum meðfram Suðurströnd Íslands býður Stjórnarfoss oft upp á rólegri upplifun þar sem hægt er að njóta náttúrunnar í kring. Fossinn er sérstaklega fallegur á sumrin þegar gróðurinn er grænn og áin rennur um landslagið undir nærliggjandi fjöllum.
Stjórnarfoss er enn eitt dæmið um samspil rennandi vatns og eldfjallamyndana á Suðurlandi.
Landslagið í kring ber þess merki að svæðið á sér eldvirkan uppruna, þar sem jarðfræðilegir ferlar og rof hafa mótað bergmyndanirnar í gegnum tíðina. Þegar Stjórn rennur um landslagið heldur hún áfram að móta farveg sinn og fossinn sjálfan. Þetta samspil vatns og eldfjallajarðfræði er einmitt hluti af því sem gerir svæðið svo áhugavert frá jarðfræðilegu sjónarhorni.
Stjórnarfoss er einnig skráður sem jarðminjastaður (Geosite) innan Kötlu UNESCO Global Geopark og því sérstaklega áhugaverður áfangastaður fyrir þá sem vilja fræðast um jarðminjar og jarðfræðilega arfleifð svæðisins.
Ábending fyrir gesti: Auðvelt er að komast að Stjórnarfossi frá Kirkjubæjarklaustri og hann er frábær viðbót við ferðalag um austurhluta Kötlu Geopark. Gefðu þér tíma til að njóta sérstakrar lögunar fossins og jarðfræðilegs landslagsins í kring.
7. Foss á Síðu: Foss umkringdur íslenskri sveitasælu
Síðasti fossinn á listanum er ein fallegasta náttúruperlan í austurhluta Kötlu Geopark. Foss á Síðu er staðsettur um 10 kílómetrum austan við Kirkjubæjarklaustur. Ólíkt fossum sem eru umkringdir tilkomumiklum gljúfrum eða háum eldfjallaklettum er Foss á Síðu umvafinn fallegu sveitalandslagi, þar sem hefðbundin íslensk sveitabýli og grænn gróður liggja undir nærliggjandi klettamyndunum.
Vatnið fellur niður klettana úr Þórutjörn, stöðuvatni sem er ofan við fossinn. Umhverfið gerir fossinn sérstaklega fallegan til ljósmyndunar, einkum þegar landslagið er grænt og fossinn myndar fallega andstæðu við dökkt bergið.
