Hjörleifshöfði

Hjörleifshöfði er einn glæsilegasti stapi innan Kötlu jarðvangs. Stapar myndast í eldgosi undir jökli eða í sjó og er aldur stapans óþekktur en þó er líklegast að hann hafi myndast á síðasta eða næstsíðasta hlýskeiði ísaldarinnar. Þegar jöklar ísaldarinnar fóru að hopa var Hjörleifshöfði umkringdur hafinu og má sjá fjölmörg ummerki sjávarrofs víða í Höfðanum.

Þar má helst nefna þverhníptar hlíðar höfðans, sérstaklega að sunnanverðu, og einnig er að finna nokkra sjávardranga við höfðann. Þá eru einnig fjölmargir sjávarhellar í hlíðum stapans, en þekktastur þeirra er Gígjugjá á suðurhliðinni. Fjölmörg jökulhlaup vegna gosa í Kötlu og framburður jökuláa á svæðinu hafa leitt til þess að höfðinn er nú umkringdur svörtum sandi í staðinn fyrir sjó. Síðasta jökulhlaup sem fór yfir svæðið var árið 1918 og byggðist þá upp tangi suður af Hjörleifshöfða. Sá tangi heitir Kötlutangi og, þrátt fyrir mikið landbrot síðustu áratugi, er enn syðsti staður landsins. 

Hellirinn Gýgjagjá í sunnanverðum Hjörleifshöfða. Hellirinn er upphaflega sjávarhellir en strandlínan við Hjörleifshöfða hefur færst mikið suður á síðustu árþúsundum vegna hlaupa úr Kötlu, og var t.d. strandlínan við suðurhlið höfðans í lok 9. aldar þegar Hjörleifur nam þar land. Í dag er hellirinn oft kallaður “Yoda hellirinn”, sérstaklega á enskri tungu, en lag hellismunnans minnir óneitanlega nokkuð á útlínur Yoda úr Star Wars.

Bergið sem hellirinn er grafinn inn í er að mestu úr nokkuð fínu móbergi, en nokkuð er af heilum bólstrum innan um móbergið ásamt öðrum bergbrotum, og er t.d. einn fallega stjörnustuðlaður bólstri hægra megin við hellismunnann. Fyrr á tímum var oft trjáviður geymdur í hellinum og skipsbrotsmannaskýli var þar lengi vel ekki langt frá hellinum. Annar minni hellir er vestan við Gýgjagjá sem heitir Fjárból og eru m.a. fallegar hleðslur þar sem er vert að kíkja á.