Alþjóðadagur fjalla 2025

Alþjóðlegur dagur fjalla (https://www.un.org/en/observances/mountain-day) er haldinn hátiðlegur 11. Desember. Hvert ár í tilefni dagsins birtir jarðvangurinn stutta grein um eitt af sínum uppáhalds fjöllum, og árið 2025 var það Sandfell í Skaftárhreppi

Sandfell er gullfallegur og vel mótaður stapi norðarlega á Mýrdalssandi. Fjallið myndaðist í gosi undir jökli og/eða í sjó og eru slíkir stapar algengir innan jarðvangsins. Bólstraberg myndast yfirleitt neðst í þeim, þegar enn er djúpt vatn (bráðvatnið frá jöklinum) eða sjór yfir gosstöðvunum. Þegar líður á gosið fer dýptin á vatninu að minnka, og tekur þá við sprengigos sem myndar móbergslög í stapanum. Ef gosið stendur yfir nægjanlega lengi svo að vatn eða sjór komist ekki lengur að gosstöðvunum, þá fer hraun að renna og þekur yfirborð stapans.

Efri tvær myndanirnar sjást í Sandfelli, þ.e.a.s. móbergslög og hraunþekja, ásamt nokkrum eitlum/innskotum í móberginu. Móbergið myndar neðri hluta Sandfells og er móbergsstaflinn þykkari vestan megin en austan. Móbergið er nokkuð vel lagskipt og er einnig nokkuð vel gróið víðast hvar. Hraunþekja þekur efsta hluta Sandfellsins og má sjá þar fjölmörg hraunlög. Hraunið var efnagreint um miðja 20. öld og reyndist verða trachybasalt. Líklegt er að það séu hátt í 12 lög af hrauni efst í fjallinu og er hvert þeirra á milli 10-20 metrar að þykkt, en hraunlagastaflinn þykkist frá vestri til austurs. Ofan á hraunlögunum eru síðan yngri öskulög, líklega flest þeirra úr Kötlu og frá nútíma.

Sandfellið er komið úr eldstöðvakerfi Kötlu og er lágur hryggur á milli þess og megineldstöðvar Kötlu. Aldur fjallsins er ekki þekktur, en það getur þó ekki verið mjög gamalt, líklega frá síðasta kuldaskeiði ísaldar, þar sem rof virðist ekki hafa orðið að ráði ofan á því og er toppur fjallsins mjög flatur.

Hlíðar fjallsins eru þó mikið rofnar, sérstaklega vestur og suður hlíðin, og er rofið bæði af völdum jökla og vatnsrennslis úr ám og jökulhlaupum. Jökull náði upp að vestari hluta fjallsins fram á 20. öld, en síðan þá hefur Sandfellsjökull hopað og er núna um 2 km vestan við fjallið.

Áin Leirá rennur beggja vegna við fjallið, og sameinaðist hún síðan austan við fjallið fyrr á árum, en síðustu tvö áratugi eða svo hefur Leirá syðri runnið til suðausturs út í ána Skálm í staðinn. Allnokkur jökulhlaup úr Mýrdalsjökli, flest mjög lítil, hafa runnið út í Leirá syðri og er talið að þau eigi upptök sín í sigkatli efst í Sandfellsjökli, nærri jaðri öskju Kötlu. Við þessi síendurteknu hlaup hefur suðurhlíð Sandfells orðið fyrir rofi og þá hefur áin einnig byrjað að grafa sig niður í gamla aura, en við það hafa myndast há rofaborð við ána.

Næsta nágrenni fjallsins er stórbrotið, en þar er meðal annars jökullón og flæðislétta með mörgum jökulkerjum, fallegt jökulurðasvæði, jökulkembur, jökulgarðar, og roflínur og stallar í fjallinu sjálfu, gömul jökulsker og margt fleira. Þá er útsýnið yfir Sandfellsjökull auðvitað mjög gott, sem og yfir austanverðan Mýrdalsjökul