Alþjóðadagur fjalla 2024

Alþjóðlegur dagur fjalla (https://www.un.org/en/observances/mountain-day) er haldinn hátiðlegur 11. Desember. Hvert ár í tilefni dagsins birtir jarðvangurinn stutta grein um eitt af sínum uppáhalds fjöllum, og árið 2024 var það Sandfell í Skaftárhreppi

Hafursey er einstaklega fagur móbergsstapi á miðjum Mýrdalssandi. Fjallið myndaðist í gosi undir jökli og/eða í sjó á seinni hluta ísaldar, og eru slíkir stapar algengir innan jarðvangsins. Bólstraberg myndast yfirleitt neðst í þeim, þegar enn er djúpt vatn (bráðvatnið frá jöklinum) eða sjór yfir gosstöðvunum. Þegar líður á gosið fer dýptin á vatninu að minnka, og tekur þá við sprengigos sem myndar móbergslög í stapanum. Ef gosið stendur yfir nægjanlega lengi svo að vatn eða sjór komist ekki lengur að gosstöðvunum, þá fer hraun að renna og þekja yfirborð stapans. Margar fallegar jarðmyndanir er að finna í og við Hafursey, og er móbergið sérstaklega fallegt þar sem það myndar oft furðuleg form.

Aldur Hafurseyjar er ekki þekktur, þar sem fjallið hefur ekki verið rannsakað að ráði, og þá er heldur ekki vitað hvort stapinn hafi myndast í einu eða fleiri gosum. Fjallið skiptist um Klofgil og er vesturhlutinn nefndur Skálarfjall (582m) en hæst ber Kistufell (513m) á austurhlutanum. Fjallið er austan við Kötlujökul, en þaðan hafa flest jökulhlaup komið vegna gosa í Kötlu síðustu 1200 árin. Jökulhlaupin hafa eflaust brotið mikið af fjallinu, en þau hafa einnig byggt upp sandauðnina sem umkringir fjallið. Mýrdalssandurinn er um 120 m þykkur við jaðra Hafurseyjar og hafa myndast sérstaklega fallegir sandfokshólar við norðanvert fjallið. Það eru ekki aðeins jökulhlaup sem hafa rofið í Hafursey, en jöklar hafa haft mikil áhrif á fjallið og þá hefur sjór líklega gengið upp að því rétt eftir lok síðasta jökulskeiðs.

Sæluhús var lengi við Hafursey, enda lá leiðin yfir Mýrdalssand þar fram hjá, og því verið griðastaður margra ferðamanna sem áttu þar leið um. Núverandi sæluhús er í litlum hvammi við suð-austurhorn eyjarinnar, en fyrir framan það er gömul fjárrétt og við hliðina á því eru rústir eldra sæluhúss. Þá eru einnig tveir merkilegir hellar, Sel og Stúka, í suðurhluta fjallsins, en í Kötlugosinu 1755 höfðust þar við sex menn á meðan á goshlaupinu stóð. Þeir rituðu dagsetningu, ártal og fangamörk sín í bergvegginn sem blasir við þegar inn er litið.

Það er ekki í eina skiptið sem Hafursey hefur bjargað fólki undan Kötluhlaupi, en í hlaupinu 1660 björguðust nokkrir ferðamenn upp í fjallið, og ekki ólíklegt að fjallið hafi spilað svipað hlutverk fyrr á öldum.

Fjallið sést víða að og er sérlega fagurt, sérstaklega að sumri til þegar gróður þekur hlíðar þess. Þá er þar mikið fýlavarp og undirhlíðarnar eru vaxnar kjarri, en þar var skógur áður fyrr. Eyjan var nýtt til beitar lengi og bændur í Hjörleifshöfða létu fé sitt ganga þar sjálfala allt árið og höfði í seli á sumrin fram til ársins 1854. Það er því enginn svikinn að sækja Hafursey heim, en útsýnið í allar áttir þaðan er stórbrotið og gullfalleg náttúran allt í kring.