Hjörleifshöfði er 221 metra hár móbergsstapi  á suðvestanverðum Mýrdalssandi. Talið er að stapinn hafi myndast hefur í síðasta kuldaskeiði ísaldar þegar gosið hefur undir ísaldarjöklinum. Líklega hefur hann verið eyja í sjó á fyrri tíðum en orðin landfastur á landnámsöld með fjörð er nefndist Kerlingarfjörður sem fór inn með höfðanum. Í dag er hann hringaður af svörtum söndum sem borist hafa með endurteknum Kötluhlaupum.

Sunnan við Hjörleifshöfða er tangi kenndur við Kötlu og nefnist Kötlutangi. Sá myndaðist úr stóru gosi árið 1918 þar sem gífurlegt magn setefnis barst með stóru jökulhlaupi frá Kötlu. Tanginn er syðsti punktur meginlandsins Íslands þar sem fyrir gos átti Dyrhólaey þann heiður. 

Hjörleifshöfði fær nafn sitt frá landnámsmanninum Hjörleifi Hróðmarssyni, fóstbróður Ingólfs Arnarsonar. Fóru þeir tvískipa á leið sinni til Íslands en urðu viðskila þar sem Ingólfur hafði vetursetu við Ingólfshöfða en fóstbróðirinn á Hjörleifshöfða. Lífið elti Hjörleif ekki á dvöl sinni, en hann var drepinn ásamt mönnum sínum af írskum þrælum sem fylgdu þeim til landsins. Flúðu þeir til Vestmannaeyja með konurnar þar sem Ingólfur fann þá og drap. Á höfðanum er haugur einn og hleðsla þar sem Hjörleifur er talinn grafinn.

Búið var á Hjörleifshöfða fram að árinu 1936 á bæ staðsettum upp á syðri hluta höfðans, en sá var fluttur þangað eftir gosið í Kötlu 1721 sem eyddi gamla bænum. Gamla bæjarstæðið er staðsett við áfangastað Kötlu Jarðvangs þegar komið er að Hjörleifshöfða vestan megin.


Hvernig myndaðist Hjörleifshöfði? Af Vísindavefnum:

Hjörleifshöfði (221 m.y.s) er móbergshöfði á suðvestanverðum Mýrdalssandi. Það þýðir að hann hefur myndast við eldgos undir jökli en myndun móbergsfjalla er lýst í svari við spurningunni Hvað er móbergshryggur?

Ekki er vitað til þess að Hjörleifshöfði hafi verið aldursgreindur, en hann er örugglega frá síðari hluta ísaldar -- gæti verið frá lokum næst- (120.000 ár) eða þarnæstsíðasta (200.000 ár) jökulskeiðs.


Eins og sjá má er Hjörleifshöfði langt frá því að vera eyja í dag. Sandurinn fyrir framan höfðann myndar Kötlutanga, syðsta odda Íslands.

Eftir ísöld hefur höfðinn verið eyja umlukin sjó. Smám saman hefur ströndin gengið fram þannig að við landnám var eyjan höfði sem gekk í sjó fram líkt og Víkurfjall nú. Á 15. öld varð höfðinn umlukinn sandi af völdum framburðar Kötluhlaupa og nú nær sandurinn töluvert suður fyrir höfðann.

Kjartan Leifur Markússon (1895-1964) bjó í Hjörleifshöfða og horfði á hlaupið berast frá Kötlu og niður sandinn og lýsir hann sýn sinni svo: "Hraði hlaupsins var það mikill að ekki mundi léttur maður hafa getað forðað sér undan því þótt um skamma leið væri að ræða. Ekki sást neitt teljandi vatn fyrr en hlaupröndin var kominn fram hjá. Hlaupið rótaði upp garði á undan sér, stundum af svo miklum hraða að sandurinn virtist velta um sjálfan sig líkt og þegar brimalda brotnar á grunni. Líkara var það einhvers leðjugraut en vatni."

Sjá á korti

63.421046555, -18.750399804|Hjörleifshöfði|Jarðfræði og menning|/media/1041/Hjorleifshofdi.jpg?w=250&h=109&mode=crop|/jardvaettin/hjorleifshofdi/